Hamami

Isabegov hamam, poznat i kao Novopazarski stari hamam, podigao je osnivač Novog Pazara Isa-beg Ishaković između šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka.

Nalazi se u blizini Stare čaršije, na desnoj obali reke Raške. Pripada grupi dvostrukih hamama, podeljenih masivnim zidom na dva dela: muški i ženski koji se sastoje od više prostorija.

Svaka prostorija prekrivena je kupolom, kojih je ukupno jedanaest. Na kupolama različitih dimenzija nalaze se šestougaoni otvori. Spomenik je kulture od velikog značaja.

Najtipičniji predstavnik islamskog graditeljstva u Novom Pazaru je Isa-begov hamam, građevina profanog, javnog karaktera, građena pod znatnim uticajem religije i običaja.
On je prvenstveno funkcionalna, ali i dekorativna i monumentalna građevina.

Zidan je pre 1489. godine, kada se Isa-begov hamam u Novom Pazaru prvi put pominje. Isa-begov hamam je monumentalna građevina, dimenzija 23 x 26 m, koja spada među najstarije i najznačajnije spomenike, a u isto vreme i najlepše gradjevine ove vrste u našoj zemlji.

Kao i mnogi drugi i on pripada grupi dvostrukih hamama, masivnim zidom podeljenih na dva dela: muški i ženski koji se sastoje od više prostorija.

Kao kod svih većih hamama, tako i kod novopazarskog, prvo se stupa u šadrvan, prostoriju približno kvadratne osnove, koji ima funkciju čekaonice i svlačionice. Šadrvan Isa-begovog hamama je naknadno prizidan, a zidovi su mu prislonjeni uz zidove hamama.

Nad šadrvanom muškog dela krovna konstrukcija je porušena, dok nad ženskim postoji obična drvena konstrukcija krova na dve vode. I ovaj šedrvan je verovatno imao prizemlje, gde se uz kafu čekao red za kupanje i sprat gde su bile svlačionice.

Osnova prvobitnog dela hamama predstavlja logičan sklop prostorija namenjenih osnovnim funkcijama koje su se u njima obavljale.
Sve ove prostorije leže na hipokaustu koji je neposredno povezan sa ložištem, tako da je temperatura u njima bila osetno viša nego u šadrvanu.

Prva prostorija u koju se iz šadrvana ulazi je kapaluk, prostorija za odmor posle kupanja, a zimi je služio kao svlačionica jer je bio topliji nego šadrvan.

Kapaluk ženskog dela hamama je prostraniji, jer su se žene u okupljale u njemu, umesto u šadrvanu.
Tu su sedele i razgovarale, pile kafu.
Iz kapaluka se prelazilo u jedno predvorje koje se naziva mejdan.
Posle šadrvana to je najveća prostorija u hamamu i njegova funkcija je višestruka: u njemu se čekalo ako su prostorije za kupanje zauzete, vršila se masaža, a moglo se i kupati koristeći se toplom i hladnom vodom iz slavina.

Jednom rečju mejdan je bio neka vrsta kozmetičkog salona. Iz mejdana se ulazilo u tri prostorije za kupanje, halvate. Svi halvati novopazarskog hamama su kvadratne osnove i pokriveni kupolama.
U oba dela hamama po jedan halvat je jednim polukružno završenim otvorom, u vidu prozora, povezan sa prostorijom u kojoj se grejala voda, tj. sa ,,vrućim” halvatom.

Hamam se izdavao pod zakup od strane mutevelija — tutora vakufskog, a od 1912. godine od strane Vakufskog odbora, kome je Hamam pripadao. Cena kupanja nije bila određena, već su kupači plaćali za kupanje po svom nahođenju.

Odmah posle kupanja svakom kupaču bi se prinosio čaj i cigareta.
To nije posebno naplaćivano, već zajedno sa kupanjem. Hamam je prestao sa radom tridesetih godina 20. veka.

Putnici sa Zapada koji su 16. i 17. veku putovali kroz naše krajeve bili su oduševljeni hamamima, opisivali su, kako same objekte, tako i dešavanja u njima.
Zaključivali su da je kupanje lek, ali su zamerali Turcima što se kupaju više od jednom mesečno.

Novopazarski hamam znatno izlazi iz okvira lokalne vrednosti i značaja. Njegova vrednost je i u širim razmerama znatna, jer ni u drugim krajevima naše zemlje ovakvi objekti nisu brojni, postoje još samo dva, a među njima je novopazarski najstariji.

Krajem 60-ih godina 20. veka je Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu preduzeo restauratorsko konzervatorske radove, koji su se odvijali od 1969. do 1975. godine.

Francuski putopisci navode da su imućnije Turkinje išle sa velikom pompom u hamam, koristeći priliku da prikažu svoje bogatstvo i lepe haljine.

Hamam u Novopazarskoj Banji

U starijoj litreraturi zabeleženo je da u dolini Izbičke reke, na mestu današnje Novopazarske Banje, na sedam mesta izvire topla sumporovita voda, temperature do 470 C, koja je sa izvora dovedena do dva ozidana kupatila. Jedno kupatilo čine ostaci rimskih termi, a drugo je podignuto krajem 16. veka. Zgrada hamama je jednostavna građevina pravougaone osnove, čije unutrašnje prostore nadvisuju dve kupole, nejednake veličine, sa osmostranim tamburima.

Hamam je zidan u alternaciji kamena i opeke. Unutrašnjost je podeljena na dva dela: svlačionicu i kupatilo koje u središnjem delu ima osmougaoni bazen, dubine 1,5 metara. Oko bazena su četiri prostora zasvedena poluobličastim svodovima. Iznad svlačionice se uzdiže manja kupola koja je najverovatnije obnovljena u 19. veku. Svlačionica je, po rečima Artura Evansa (1875), bila okružena sa osam polukružnih niša i imala je sa svake strane “uzdignutu drvenu platformu na kojoj su se kupališni gosti, ogrnuti svojom odećom, odmarali i zabavljali s nargilama i šerbetom, dok su iz šedrvana na sredini izbijali mlazevi sveže vode”.

Iznad ulaza u hamam nalazi se ploča, veličine 26 x 40 cm, na kojoj je isklesan natpis u stihovima na turskom jeziku, ispisan ukrasnom vrstom arapskog pisma, koji u prevodu glasi:

„Oni koji su videli istok i zapad, kopno i more, rekli su:
Na svetu mi nismo videli ovakve termalne banje (kapluče).
Između njih jedan videći je izreče joj zbirni kronogram:
Ova banja postade raj za zaljubljene (voljene)“
(1002. V – 1593/94)

Iz natpisa se vidi da je hamam u Novopazarskoj Banji sagrađen hidžretske 1002. godine, odnosno 1593/1594. godine. Evlija Čelebija nije zabeležio ovaj natpis, ali je ostavio drugi podatak prema komjem je hamam, omiljeno izletište Novopazaraca, podigao Hafiz Ahmed-paša, koji je iste godine došao na položaj bosanskog muhafiza.

Izvesno vreme tokom 16. veka, banju je pod zakup držao Hadži Hurem, osnivač jedne od najstarijih džamija Novog Pazara, pa ga neki smatraju i njegovim graditeljem. Godine 1611. hamam pominje i francuski putopisac Lefevr, a oko sredine 17. veka i turski geograf Hadži Kalfa.

Za prostorno rešenje Novopazarske banje arhitekte nalaze analogiju u carigradskom hamamu, podignutom po nalogu Mihrimah, kćerke Sulejmana Zakonodavca 1548. godine, a kojeg je sagradio najpoznatiji turski graditelj Mimar Sinan.

U toku viševekovne upotrebe, na hamamu je izvedena samo jedna delimična obnova u 19. veku, kada je obnovljena svlačionica i kupola nad njom. Novopazarski hamam nije u upotrebi od 2010. godine, kada se urušila kupola nad centralnim bazenom.